UMURYANGO W'ABIBUMBYE  

ICYEMEZO 955
(1994)
S/RES/955 (1994)
8 Ugushyingo 1994
ICYEMEZO 1165
(1998)
S/RES/1165
30 Mata 1998

SITATI  Y'URUKIKO MPUZAMAHANGA

Nk'uko yahinduwe                

AMASHAKIRO

ICYEMEZO 955(1994)
ICYEMEZO 1165 (1998)
UMUGEREKA
SITATI Y'URUKIKO MPUZAMAHANGA RWAGENEWE U RWANDA
Ingingo ya 1: Ububasha bw'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda
Ingingo ya 2: Itsembabwoko
Ingingo ya 3: Ibyaha byibasiye inyoko-muntu
Ingingo ya 4: Ibikorwa binyuranyije n'Ingingo ya 3 ihuriweho n'Amasezerano y'i Jeneve hamwe n'Umugereka wayo wa II
Ingingo ya 5:  Ububasha bushingiye ku baburanyi
Ingingo ya 6: Iryozwacyaha rya nyir'ubwite
Ingingo ya 7: Ububasha bushingiye ku ifasi no ku gihe icyaha cyakorewe
Ingingo ya 8: Ububasha buhuriranye
Ingingo ya 9: Non bis in idem (Ntawe ukurikiranwa kabiri ku cyaha kimwe)
Ingingo ya 10: Imitunganyirize y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda
Ingingo ya 11: Imiterere y'Ingereko
Ingingo ya 12: Ubushobozi n'itorwa ry'abacamanza
Ingingo ya 13: Ishyirwaho rya Biro n'Ingereko
Ingingo ya 14: Amategeko ngengamikorere y'Urukiko
Ingingo ya 15: Porokireri
Ingingo ya 16: Ibiro bya Gerefiye
Ingingo ya 17: Iperereza n'itegura ry'inyandiko y'ibirego
Ingingo ya 18: Isuzumwa ry'inyandiko y'ibirego
Ingingo ya 19: Itangizwa n'imiburanishirize y'urubanza
Ingingo ya 20: Uburenganzira bw'uregwa
Ingingo ya 21: Kubungabunga umutekano w'abakorewe ibyaha n'uw'abatangabuhamya
Ingingo ya 22: Urubanza
Ingingo ya 23: Ibihano
Ingingo ya 24: Ubujurire
Ingingo ya 25: Isubiramo ry'urubanza
Ingingo ya 26: Irangizwa ry'ibihano
Ingingo ya 27: Imbabazi n'ihindurwa ry'igihano
Ingingo ya 28: Ubufatanye no guterana inkunga mu bucamanza
Ingingo ya 29: Uburenganzira bwihariye n'ubuziragatoki by'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda
Ingingo ya 30: Ingengo y'imari y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda
Ingingo ya 31: Indimi zikoreshwa
Ingingo ya 32: Raporo y'umwaka

INAMA ISHINZWE AMAHORO KU ISI,

Yongeye gushimangira ibyemezo byayo byose byafashwe mbere byerekeranye n'uko ibintu byifashe mu Rwanda,

Imaze gusuzuma Raporo Umunyamabanga mukuru yayigejejeho hakurikijwe igika cya 3 cy'icyemezo 935(1994) cyo ku itariki ya mbere Nyakanga 1994 (S/1994/879 na S/1994/906) kandi imaze kugezwaho raporo z'Intumwa yihariye ku Rwanda y'akanama kita ku burenganzira bw'ikiremwamuntu  k'Umuryango w'Abibumbye (S/1994/1157, umugereka wa 1 n'uwa 2),

Imaze gushima akazi kakozwe na komisiyo y'impuguke yashyizweho hakurikijwe icyemezo 935 (1994), by'umwihariko raporo y'ibanze irebana no kwica amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu mu Rwanda yagejejweho n'Umunyamabanga mukuru mu ibaruwa ye yo ku itariki ya mbere Ugushyingo 1994 (S/1994/1125),

Imaze kongera kwemeza ko itewe  impungenge n'amakuru yemeza ko ibikorwa by'itsembabwoko n'ibindi byaha bikomeye rusange kandi biri kuri gahunda binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu byakozwe mu Rwanda,

Imaze kubona ko ibyo bikomeje kubangamira amahoro n'umutekano mpuzamahanga,

Imaze kwiyemeza guhagarika ibyo byaha by'ubugome no gufata ingamba zihamye kugira ngo ababikoze bashyikirizwe ubucamanza,

Imaze kubona ko, hakurikijwe umwuka wihariye uri mu Rwanda, ugushyikiriza ubucamanza abantu bakekwaho ibikorwa by'itsembabwoko cyangwa ibindi byaha bikomeye binyuranyije  n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu byatuma iyo ntego igerwaho kandi bikagira uruhare mu bwiyunge bw'abanyagihugu, mu kugarura no gukomeza amahoro n'umutekano,

Imaze kubona ko ishyirwaho ry'Urukiko mpuzamahanga rwo gucira imanza abantu bakekwaho kuba barakoze ibyo byaha ryatuma  bihagarara kandi rigatuma ingaruka zabyo zisanwa mu buryo bukwiye,

Imaze gushimangira ko ubufatanye mpuzamahanga ari ngombwa mu gutera inkunga inkiko n'urwego rw'ubucamanza mu Rwanda cyane cyane kubera umubare munini w'abakekwaho ibyaha bazashyikirizwa izo nkiko,

Imaze kubona ko akanama k'impuguke kashyizweho hakurikijwe icyemezo 935 (1994) kagombye gukomeza gukusanya ku buryo bwihutirwa amakuru agamije kwerekana ko ibyaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu byakorewe  mu Rwanda kandi ko kagombye gushyikiriza raporo yako ya nyuma Umunyamabanga mukuru bitarenze itariki ya 30 Ukuboza 1994,

Ikurikije ibikubiye mu mutwe wa 7 w'Amategeko-shingiro y'Umuryango w'Abibumbye,

1.         Yemeje muri uyu mwanzuro, ikurikije icyifuzo cyatanzwe na Leta y'u Rwanda (S/1994/1115),gushyiraho Urukiko mpuzamahanga rushinzwe kuburanisha gusa abantu bakekwaho kuba barakoreye mu Rwanda ibyaha by'itsembabwoko cyangwa ibindi byaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu, n'abanyarwanda  bakekwaho kuba barabikoreye mu bihugu bituranye n'u Rwanda, hagati y'itariki ya mbere Mutarama n'iya 31 Ukuboza 1994; kugira ngo bigerweho, Inama yemeje kandi gushyiraho Sitati y'Urukiko nshinjabyaha mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, yometse kuri uyu mwanzuro.

2.         Yemeje ko Ibihugu byose bizatera Urukiko mpuzamahanga n'inzego zarwo inkunga ishyitse hakurikijwe icyi cyemezo na Sitati y'Urukiko; kandi bizafata ibyemezo byose bya ngombwa bikurikije amategeko yabyo bwite kugira ngo bishyire mu bikorwa Ingingo z'iki cyemezo na Sitati y'Urukiko, harimo n'inshingano zo kubahiriza ibisabwe cyangwa ibitegetswe n'Urugereko rwa mbere rw'iremezo hakurikijwe Ingingo ya 28 ya Sitati; Inama isabye kandi ibyo bihugu kugeza ku Munyamabanga mukuru w'Umuryango w'Abibumbye ingamba bizafata.

3.         Isanze ari ngombwa ko Leta y'u Rwanda yagombye kubimenyeshwa, mbere y'uko hagira ibyemezo bifatwa hakurikijwe Ingingo ya 26 n'iya 27 za Sitati.

Isabye ikomeje Ibihugu, imiryango ihuriweho na za Leta n'itagengwa na Leta, gushyikiriza Urukiko mpuzamahanga inkunga yaba iy'amafaranga, iy'ibikoresho,iy'imirimo ndetse n'iy'impuguke;

4.         Isabye Umunyabanga mukuru gushyira iki cyemezo mu bikorwa bidatinze no gufata imyanzuro ifatika kugira ngo Urukiko mpuzamahanga rushobore gutangira vuba imirimo yarwo, cyane cyane kuyigezaho ibyifuzo birebana n'ahantu hashyirwa icyicaro cyarwo na raporo za buri gihe;

5.         Yemeje ko mu guhitamo icyicaro cy'Urukiko mpuzamahanga, izita ku butabera, ukutarenganya, ukudatagaguza n'imigendekere myiza y'akazi cyane cyane ku birebana no kugera ku batangabuhamya, haseguriwe ko Umuryango w'Abibumbye n'igihugu icyo cyicaro kizabamo bigomba kugirana amasezerano yihariye anogeye Inama ishinzwe amahoro ku isi, ariko ntibibuze Urukiko mpuzamahanga kuba rwateranira ahandi hantu rubonye ari ngombwa kugira ngo rutunganye imirimo yarwo neza;

6.         Inemeje kandi gufungura ibiro mu Rwanda no kuhakorera imihango y'iburanisha biramutse bishobotse kandi bikwiriye, haseguriwe ko hagomba gushyirwa umukono ku masezerano aboneye ateye nk'amaze kuvugwa;

7.         Yemeje ko mu gihe bibaye ngombwa, yashaka uko yongera umubare w'abacamanza n'Ingereko za mbere z'iremezo z'Urukiko mpuzamahanga;

8.         Yemeje ko izakomeza gukurikiranira hafi iby'iki kibazo.


ICYEMEZO 1165 (1998)

S/RES/1165 (1998)
30 Mata 1998

Cyafashwe n'Inama ishinzwe amahoro ku isi
mu nama yayo ya 3877, yo ku itariki ya 30 Mata 1998

Inama ishinzwe amahoro ku isi,

Yongeye gushimangira icyemezo cyayo cya 955 (1994) cyo ku itariki ya 8 Ugushyingo 1994,

Yibutsa icyemezo cyafashwe muri uwo mwanzuro cyo kureba ukuntu umubare w'abacamanza n'Ingereko za mbere z'iremezo by'Urukiko nshinjabyaha mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda byakongerwa biramutse bibaye ngombwa,

Ikomeje kubona ko mu bihe bidasanzwe u Rwanda rurimo, gukurikirana abantu bakekwaho kuba baranyuranyije bikabije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwa-muntu byafasha ubwiyunge bw'abanyarwanda bikanagarura kandi bikanashimangira amahoro mu Rwanda no mu karere,

Imaze gushimangira ko ubufatanye mpuzamahanga ari ngombwa mu gutera inkunga inkiko n'urwego rw'ubucamanza mu Rwanda, cyane cyane kubera umubare munini w'abaregwa  bazashyikirizwa izo nkiko,

Imaze gusuzuma ibaruwa ya Perezida w'Urukiko nshinjabyaha mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda yagejejwe ku Baperezida b'Inama ishinzwe amahoro ku isi n'Inteko rusange , hakoreshejwe ibaruwa y'Umunyamabanga mukuru yo ku wa 15 Ukwakira 1997 (S/1997/812),

Imaze kubona ko ari ngombwa kwongera umubare w'abacamanza n'uw'Ingereko za mbere z'iremezo kugira ngo Urukiko rushobore gucira imanza rudatinze umubare munini w'abaregwa,

Imaze kwitegereza ibyagezweho mu gutunganya imikorere myiza y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, kandi imaze kubona ko ari ngombwa ko inzego zarwo zikomeza gukorana umurava kugira ngo zirusheho gutera imbere,

Ishingiye ku mutwe wa 7 w'Amategeko-shingiro y'Umuryango w'Abibumbye,

1.         Yemeje gushyiraho Urugereko rwa mbere rw'iremezo III rw'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda. Kubera iyo mpamvu, yemeje no guhindura Ingingo za 10, 11 na 12 za Sitati y'Urukiko mpuzamahanga nk'uko bigaragara mu mugereka w'iki cyemezo;

2.         Yemeje ko abacamanza b'Ingereko uko ari eshatu bazatorerwa rimwe, manda yabo ikazarangira ku wa 24 Gicurasi 2003;

3.         Yemeje ku buryo budasanzwe ko, kugira ngo Urugereko rwa mbere rw'iremezo III rushobore gutangira imirimo yarwo bidatinze, kandi hatabangamiwe igika cya 5 cy'Ingingo ya 12 ya Sitati y'Urukiko nshinjabyaha mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, abacamanza batatu bashya baherutse gutorwa kandi bashyizweho n'Umunyamabanga mukuru abyumvikanyeho na Perezida w'Urukiko mpuzamahanga, bazahita batangira imirimo yabo;

4.         Isabye ikomeje Ibihugu byose gufatanya n'Urukiko nshinjabyaha mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda n'inzego zarwo bitizigamye, nk'uko biteganywa n'icyemezo cya 955 (1994), kandi inejejwe n'inkunga Urukiko mpuzamahanga ruhabwa mu nshingano  yarwo;

5.         Isabye kandi ikomeje inzego z'Urukiko nshinjabyaha mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda gukomeza gukorana umurava  kugira ngo imikorere  yarwo irusheho kuba myiza muri buri rwego. Kubera izo mpamvu, ikaba izisabye gusuzuma uburyo imikorere yazo yarushaho gutungana hazirikanywe inama zatanzwe kuri icyo kibazo;

6.         Isabye Umunyamabanga mukuru gufata ingamba nyazo kugira ngo ategure amatora avugwa mu gika cya 2 cy'iki cyemezo no kugira ngo atunganye kurushaho imirimo y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, cyane cyane arugenera mu gihe gikwiye, abakozi n'ibikoresho bya ngombwa, by'umwihariko Urugereko rwa mbere rw'iremezo III, n'ibiro bya Porokireri bijyana na rwo, kandi imusabye kuyigezaho buri gihe ibyagezweho muri urwo rwego;

7.         Yemeje ko igomba gukurikiranira hafi iby'iki kibazo.

UMUGEREKA

Sitati y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda:
(Nk'uko yahinduwe)

Rushyizweho n'Inama ishinzwe Amahoro ku isi hakurikijwe umutwe wa 7 w'Amategeko-shingiro y'Umuryango w'Abibumbye, Urukiko nshinjabyaha mpuzamahanga rushinzwe gucira imanza abantu bakekwaho kuba barakoreye mu Rwanda ibyaha by'itsembabwoko cyangwa ibindi byaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu n'abanyarwanda bakekwaho kuba barabikoreye mu bihugu bituranye n'u Rwanda hagati y'itariki ya mbere Mutarama n'iya 31 Ukuboza 1994 (rwiswe hano "Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda")ruzarangiza inshingano zarwo hakurikijwe iyi Sitati.

Ingingo ya 1: Ububasha bw'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda

Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda rufite ububasha bwo gucira imanza abantu bakekwaho kuba barakoreye mu Rwanda ibyaha binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu n'abanyarwanda bakekwaho kuba barabikoreye mu bihugu bituranye n'u Rwanda hagati y'itariki ya mbere Mutarama n'iya 31 Ukuboza 1994, hakurikijwe iyi Sitati.

Ingingo ya 2: Itsembabwoko

1.         Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda rufite ububasha bwo gukurikirana abantu bakoze itsembabwoko nk'uko icyo cyaha cy'ubugome gisobanuwe mu gika cya 2 cy'iyi ngingo, cyangwa bakoze kimwe mu bikorwa bivugwa mu gika cya 3 cyayo.

2.         Itsembabwoko ni kimwe mu bikorwa bikurikira cyakozwe kigamije kurimbura abantu bose bahuriye ku bwenegihugu, ku isanomuzi, ku bwoko cyangwa ku idini, cyangwa igice cyabo, bazira icyo bari cyo:

a)      Kwica abo bantu;

b)      Kubateza ubumuga bwaba ubw'umubiri, cyangwa ubwo mu mutwe;

c)      Gushyira ku bushake abo bantu mu nzitane z'ubuzima zigomba gutuma bose cyangwa igice cyabo barimbuka;

d)      Gushyiraho ingamba zigamije kubangamira iyororoka ryabo;

e)      Kubanyaga urubyaro rwabo uruha abandi.

3.         Ibikorwa bikurikira birahanirwa:

a)      Itsembabwoko;

b)      Ubwumvikane bugamije itsembabwoko;

c)      Guhamagarira abantu ku mugaragaro kandi mu buryo butaziguye gukora itsembabwoko;

d)      Ubwinjiracyaha bw'itsembabwoko;

e)   Kuba icyitso cy'abakora itsembabwoko.

Ingingo ya 3: Ibyaha byibasiye inyokomuntu

Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda rufite ububasha bwo gucira imanza abantu bakekwaho kuba barakoze ibyaha by'ubugome bikurikira mu gihe byakozwe mu rwego rw'ibitero rusange kandi biri kuri gahunda byibasiye abaturage b'abasivili abo ari bo bose kubera ubwenegihugu bwabo, umutwe wa politiki barimo,isanomuzi yabo, ubwoko bwabo cyangwa idini ryabo:

(a)        Ubuhotozi;

(b)        Itsembatsemba;

(c)        Gushyira mu bucakara;

(d)        Kumenesha;

(e)        Gufunga;

(f)         Kwica urubozo;

(g)        Gusambanya ku gahato;

(h)        Ugutoteza bishingiye ku mpamvu za politiki, z'ubwoko n'iz'idini;

(i)         Ibindi bikorwa birenze kameremuntu.

Ingingo ya 4: Ibikorwa binyuranyije n'Ingingo ya 3 ihuriweho n'Amasezerano y'i Jeneve hamwe n'Umugereka wayo wa II

Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda rufite ububasha bwo gukurikirana abantu batubahirije cyangwa bategetse abandi kutubahiriza Ingingo ya 3 ihuriweho n'Amasezerano y'i Jeneve yo ku wa 12 Kanama 1949 agamije kurengera abakorewe ibyaha kubera intambara n'Umugereka wayo wa II wo ku itariki ya 8  Kamena 1977.  Bitavuzwe byose, ibyo byaha bigizwe na:

(a)        Ibyaha byo kwangiza imibereho, ubuzima, umubiri cyangwa ubwenge by'abantu, cyane cyane ubwicanyi n'ibikorwa by'ubugome nko kwica urubozo, guca  ingingo z'umubiri, cyangwa ubundi bugizi bwa nabi bwose buwibasira;

(b)        Ibihano rusange;

(c)        Gufata abantu ho ingwate;

(d)        Ibikorwa by'iterabwoba;

(e)        Guhungabanya agaciro ka muntu, nko gukora ibikorwa bimutesha agaciro, bimukoza isoni, gusambanya ku gahato, guhatira umuntu uburaya n'ibindi bikorwa by'iterasoni;

(f)         Isahura;

(g)        Ibihano byatanzwe n'ibyarangijwe bitabanjirijwe n'urubanza rwaciwe n'urukiko rwashyizweho mu nzira zemewe n'amategeko, ku buryo imihango y'iburanisha irengera uregwa yemewe n'ibihugu byateye imbere yubahirijwe;

(h)        Gukangisha gukora ibivugwa muri iyi ngingo.

Ingingo ya 5: Ububasha bushingiye ku baburanyi

Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda rufite ububasha bwo kuburanisha abantu nyirizina hakurikijwe ingingo zikubiye muri iyi Sitati.

Ingingo ya 6: Iryozwacyaha rya nyir'ubwite

1.         Umuntu uwo ari we wese wacuze umugambi, wawushishikarije abandi, wategetse,wakoze cyangwa ku bundi buryo ubwo ari bwo bwose, agafasha kandi agashyigikira gucura umugambi, gutegura, cyangwa gukora icyaha cy'ubugome kivugwa kuva ku ngingo ya 2 kugeza ku ya 4 y'iyi Sitati, akiryozwa ku giti cye.

2.         Urwego rw'umurimo ushinjwa akora muri Leta, yaba Umukuru w'Igihugu cyangwa uwa Guverinoma, yaba umukozi wa Leta wo mu rwego rwo hejuru, ntirumubuza kuryozwa icyaha ku giti cye, kandi ntibimubera impamvu z'ingabanyacyaha.

3.         Kuba igikorwa icyo ari cyo cyose kivugwa kuva ku ngingo ya 2 kugeza ku ya 4 z'iyi Sitati cyarakozwe n'uyoborwa ntibibuza umukuriye kukiryozwa ku giti cye, iyo yari azi cyangwa yaragombaga kumenya ko uwo ayobora yitegura gukora icyo cyaha cyangwa ko yagikoze ariko umukuriye ntafate ingamba za ngombwa kandi zikwiriye kugira ngo icyo cyaha kidakorwa cyangwa ngo ahane abagikoze.

4.         Kuba ushinjwa yarakoze icyaha ashyira mu bikorwa itegeko rya Guverinoma cyangwa ry'umukuriye ntibihanagura iryozwacyaha rye uretse ko bishobora kuba intandaro yo kumugabanyiriza igihano iyo Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda rubona bitabangamiye ubutabera.

Ingingo ya 7: Ububasha bushingiye ku ifasi no ku gihe icyaha cyakorewe

Ububasha bushingiye ku ifasi bw'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda bureba igihugu cy'u Rwanda, ni ukuvuga ubutaka n'ikirere by'u Rwanda, bukareba n'ubutaka bw'Ibihugu bituranye n'u Rwanda iyo abanyarwanda bahakoreye ibyaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu.

Ububasha bushingiye ku gihe bw'Urukiko mpuzamahanga butangira ku itariki ya mbere Mutarama 1994 bukageza ku itariki ya 31 Ukuboza 1994.

Ingingo ya 8: Ububasha buhuriranye

1.         Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda n'inkiko z'ibihugu zifite ububasha bwo gucira imanza abantu bakekwaho kuba barakoze ibyaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu byakorewe ku butaka bw'u Rwanda n'abanyarwanda bakekwaho kuba barabikoreye ku butaka bw'ibihugu bituranye n'u Rwanda hagati y'itariki ya 1 Mutarama n'iya 31 Ukuboza 1994.

2.         Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda rufite ububasha busumbye ubw'inkiko z'ibindi bihugu byose. Aho imuburanishirize yaba igeze hose, Urukiko mpuzamahanga rushobora gusaba ku mugaragaro inkiko z'ibihugu kwikura urubanza uru n'uru zikarurwoherereza nk'uko iyi Sitati n'Amategeko y'Urukiko bibiteganya.

Ingingo ya 9: Non bis in idem (Ntawe ukurikiranwa kabiri ku cyaha kimwe)

1.         Hakurikijwe ibikubiye muri iyi Sitati, nta muntu n'umwe ugomba gushyikirizwa inkiko z'ibihugu aryozwa ibyaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu,iyo yabiciriweho urubanza n'Urukiko mpuzamahanga.

2.         Umuntu wese waburanishijwe n'urukiko rw'igihugu kubera ibyaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu ntashobora na none kuregwa mu Rukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda uretse iyo:

(a)        Igikorwa cyatumye acirwa urubanza cyiswe ko cyari icyaha gisanzwe; cyangwa

(b)        Urukiko rw'igihugu rutaciye urubanza ku buryo butabogamye cyangwa mu bwigenge, iyo urubanza rwari rugamije kubuza uregwa kuryozwa icyaha mu rwego mpuzamahanga cyangwa iyo ikurikiranacyaha ritakoranywe ubushishozi.

3.         Iyo rugena igihano gihabwa umuntu wakatiwe kubera icyaha giteganywa n'iyi Sitati, Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda ruzirikana igihe yamaze mu gihano cyatanzwe n'urukiko rw'igihugu kubera icyo cyaha.

Ingingo ya 10: Imitunganyirize y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.

Urukiko mpuzamahanga rugizwe n'inzego zikurikira:

(a)        Ingereko: Ingereko eshatu za mbere z'iremezo n'Urugereko rw'ubujurire;

(b)        Porokireri;

(c)        Ibiro bya Gerefiye.

Ingingo ya 11: Imiterere y'Ingereko

Ingereko zigizwe n'Abacamanza 14 bigenga, bakomoka mu bihugu binyuranye:

(a)        Batatu muri buri Rugereko rwa mbere rw'iremezo;

(b)        Batanu mu Rugereko rw'ubujurire.

Ingingo ya 12: Ubushobozi n'itorwa by'abacamanza

1.         Abacamanza bagomba kuba abantu b'inyangamugayo, b'abanyakuri, b'indahemuka kandi bafite ubushobozi bwa ngombwa bwatuma mu bihugu byabo bahabwa imirimo y'ubucamanza yo mu rwego rwo hejuru. Mu gushyiraho abacamanza, hagomba kwitabwaho uburambe bwabo ku kazi mu rwego rw'amategeko nshinjabyaha no mu rwego  rw'Amategeko mpuzamahanga cyane cyane arengera ikiremwamuntu n'uburenganzira bw'ikiremwamuntu.

2.         Abacamanza bagize Urugereko rw'ubujurire rw'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe gucira imanza abantu bakekwaho kuba barakoze ibyaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu ku butaka bw'icyahoze cyitwa Yugosilaviya kuva mu w'i 1991 ("Urukiko mpuzamahanga rwagenewe icyahoze cyitwa Yugosilaviya") baburanishiriza no mu Rugereko rw'ubujurire rw'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.

3.         Abacamanza b'Ingereko za mbere z'iremezo z'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda batorwa n'Inteko rusange kuri lisiti bahabwa n'Inama ishinzwe amahoro ku isi hakurikijwe ibi bikurikira:

(a)        Umunyamabanga mukuru asaba Ibihugu bigize Umuryango w'Abibumbye n'ibifite intumwa z'indorerezi zihoraho ku cyicaro cy'Umuryango gutanga abakandida;

(b)        Mu gihe cy'iminsi 30 uhereye ku itariki Umunyabanga mukuru yasabiye abakandida, buri gihugu gishobora gutanga amazina y'abantu batarenze babiri bujuje ibyangombwa bisabwa mu gika cya 1 cy'iyi ngingo, badahuje ubwenegihugu kandi nta numwe muri bo uhuje ubwenegihugu n'umucamanza uwo ari we wese wo mu Rugereko rw'ubujurire;

(c)        Umunyamabanga mukuru ashyikiriza amazina y'abakandida  Inama ishinzwe amahoro ku isi. Ihereye kuri ayo mazina, Inama ikora lisiti y'abakandida 18 nibura ariko itarengeje abakandida 27, izirikana imiryangoremezo y'amategeko itandukanye igomba guhagararirwa mu buryo bukwiye mu Rukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.

(d)        Perezida w'Inama ishinzwe amahoro ku isi ashyikiriza Perezida w'Inteko rusange lisiti y'abakandida. Kuri iyo lisiti, Inteko ihitamo abacamanza icyenda b'Ingereko za mbere z'iremezo. Abakandida batorwa ni ababonye amajwi arenze kimwe cya kabiri cy'umubare w'ibihugu bigize Umuryango w'abibumbye n'ibitawurimo,  ariko bihafite intumwa z'indorerezi zihoraho. Iyo abakandida babiri basangiye ubwenegihugu babonye ubwiganze bw'amajwi akenewe, hatorwa uwarushije undi amajwi.

4.         Iyo havutse impamvu ituma umucamanza wo mu Rugereko rwa mbere urwo ari rwo rwose ataboneka, Umunyamabanga mukuru, agishije inama Perezida w'Inama ishinzwe amahoro ku isi na Perezida w'Inteko rusange, ashyiraho umuntu wujuje ibiteganywa n'igika cya 1 cy'iyi ngingo akarangiza manda y'uwo asimbuye.

5.         Abacamanza b'Ingereko za mbere z'iremezo batorerwa igihe cy'imyaka ine.  Uburenganzira bwabo n'ibibagenerwa ni kimwe n'ibihabwa Abacamanza b'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe icyahoze cyitwa Yugosilaviya. Bashobora kongera gutorwa.

Ingingo ya 13: Ishyirwaho rya Biro n'Ingereko

1.         Abacamanza b'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda bitoramo Perezida.

2.         Amaze kugisha inama abacamanza b'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, Perezida abashyira mu Ngereko za mbere z'iremezo. Buri mucamanza akorera gusa mu Rugereko yashyizwemo.

3.         Abacamanza ba buri Rugereko bitoramo Perezida uyobora imirimo yose y'urwo Rugereko.

Ingingo ya 14: Amategeko ngengamikorere y'Urukiko

Abacamanza b'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda bazakurikiza Amategeko ngengamikorere y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe icyahoze cyitwa Yugosilaviya kugira ngo batunganye imikorere y'Urukiko ku byerekeye ibirego, imanza zo mu Ngereko za mbere z'iremezo, imanza z'ubujurire, iyakirwa ry'ibimenyetso, irindwa ry'abakorewe ibyaha n'abatanzweho abagabo n'ibindi bibazo bikwiriye, kandi byaba ngombwa bagahindura ibigomba guhinduka muri ayo mategeko.

Ingingo ya 15: Porokireri

1.         Porokireri ashinzwe iperereza no gukurikirana abantu bakekwaho kuba barakoreye mu Rwanda ibyaha bikomeye  binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu, n'Abanyarwanda bakekwaho kuba barabikoreye mu bihugu bituranye n'u Rwanda kuva ku itariki ya mbere Mutarama kugeza ku ya 31 Ukuboza 1994.

2.         Porokireri agize urwego rwihariye mu Rukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda. Akora mu bwigenge busesuye. Nta Leta imutegeka cyangwa urundi rwego bimutegeka cyangwa asaba amabwiriza.

3.         Porokireri w'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe icyahoze cyitwa Yugosilaviya akomatanya iyo mirimo n'iyo kuba Porokireri w'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.  Mu mirimo ye mu Rukiko, afite abakozi bamufasha barimo Porokireri wungirije. Abo bakozi bashyirwaho n'Umunyamabanga mukuru w'Umuryango w'Abibumbye abisabwe na Porokireri.

Ingingo ya 16: Ibiro bya Gerefiye

1.         Ibiro bya Gerefiye bishinzwe imirimo y'ubutegetsi n'indi mirimo y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.

2.         Ibyo biro bigizwe na Gerefiye n'abandi bakozi ba ngombwa.

3.         Abigishijemo inama Perezida w'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, Umunyamabanga mukuru w'Umuryango w'Abibumbye ashyiraho Gerefiye ufite manda y'imyaka ine.  Ashobora kongera gushyirwaho. Uburenganzira n'ibindi agenerwa mu kazi ni kimwe n'ibihabwa Umunyamabanga mukuru wungirije w'Umuryango w'Abibumbye.

4.         Abakozi b'ibiro bya Gerefiye bashyirwaho n'Umunyamabanga mukuru w'Umuryango w'Abibumbye abisabwe na Gerefiye.

Ingingo ya 17: Iperereza n'itegurwa ry'Inyandiko y'ibirego

1.         Porokireri atangira iperereza ku bwende bwe cyangwa ahereye ku nkuru ziturutse impande zose cyane cyane izivuye muri za guverinoma, mu mashami y'Umuryango w'Abibumbye, mu miryango ihuriweho na za Leta n'itagengwa na Leta. Asuzuma ibyo yagejejweho cyangwa yiboneye, noneho agafata icyemezo cyo gukomeza iperereza.

2.         Porokireri afite ububasha bwo kubaza abakekwaho ibyaha, abakorewe ibyaha, abatangabuhamya, n'ubwo gukusanya ibimenyetso no gukora iperereza aho ibyaha byakorewe. Muri ako kazi ke, iyo ari ngombwa ashobora gusaba inkunga y'abategetsi b'igihugu ikenewemo.

3.         Ukekwaho icyaha wese ubajijwe afite uburenganzira bwo kunganirwa n'avoka yihitiyemo, harimo n'ubwo kumuhabwa  bidatinze ku buntu iyo adafite ubushobozi bwo kumuhemba. Iyo ari ngombwa, asemurirwa mu rurimi avuga kandi yumva.

4.         Iyo Porokireri adashize amakenga ukekwaho ibyaha ahereye ku bimenyetso by'ibanze, akabona akwiye kumukurikirana, yandika mu magambo ahinnye ibyabaye n'icyaha cyangwa ibyaha uregwa ashinjwa  nk'uko Sitati ibiteganya. Inyandiko y'ibirego ishyikirizwa umucamanza w'Urugereko rwa mbere rw'iremezo.

Ingingo ya 18: Isuzumwa ry'Inyandiko y'ibirego

1.         Umucamanza w'Urugereko rwa mbere rw'iremezo wakiriye Inyandiko y'ibirego arayisuzuma. Iyo abonye ko Porokireri yagaragaje ko hakwiye kubaho ikurikirana-cyaha, arayemeza. Bitaba ibyo, ntayemeze.

2.         Iyo Umucamanza yemeje Inyandiko y'ibirego, abisabwe na Porokireri, atanga manda zo gufata, zo gufunga, zo kuzana ku gahato cyangwa kwimura n'ibindi byemezo byose bya ngombwa ku miburanishirize y'urubanza.

Ingingo ya 19: Itangizwa n'imiburanishirize by'urubanza

1.         Urugereko rwa mbere rw'iremezo rukora ibishoboka byose kugira ngo urubanza rucibwe nta karengane kandi vuba, hakurikijwe Amategeko agenga imiburanishirize n'itangwa ry'ibimenyetso; uburenganzira bw'ushinjwa bukubahirizwa, umutekano w'abakorewe ibyaha n'uw'abatangabuhamya ukarengerwa mu buryo bukwiye.

2.         Iyo Inyandiko y'ibirego imaze kwemezwa, umuntu wese ishinja ahita afatwa hakurikijwe itegeko cyangwa manda yo gufata  yatanzwe n'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, kandi akamenyeshwa ako kanya ibirego aregwa hanyuma agashyikirizwa Urukiko.

3.         Urugereko rwa mbere rw'iremezo rusoma Inyandiko y'ibirego, rukagenzura iyubahirizwa ry'uburenganzira bw'ushinjwa, rukemeza ko yasobanukiwe n'ibiri mu Nyandiko y'ibirego, kandi rukamusaba kwiregura. Nyuma y'ibyo, Urugereko rushyiraho itariki y'iburanisha.

4.         Imanza zibera mu ruhame, keretse iyo Urugereko rwa mbere rw'iremezo rwemeje kuburanishiriza mu muhezo hakurikijwe Amategeko agenga imiburanishirize n'itangwa ry'ibimenyetso.

Ingingo ya 20: Uburenganzira bw'Uregwa

1.         Abantu bose barareshya imbere y'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.

2.         Haseguriwe ibiteganywa n'Ingingo ya 21 ya Sitati, umuntu wese warezwe afite uburenganzira bwo kuburanishwa mu ruhame kandi nta karengane.

3.         Umuntu wese warezwe afatwa nk'umwere kugeza ubwo ibyaha bimuhamye hakurikijwe ingingo z'iyi Sitati.

4.         Umuntu wese warezwe hakurikijwe iyi Sitati afite uburenganzira, nta robanura, nibura bumuha ibi bikurikira:

(a)        Kumenyeshwa, bidatinze, mu rurimi yumva kandi ku buryo burambuye, ubwoko bw'ibirego ashinjwa n'impamvu zabyo;

(b)        Guhabwa igihe n'ibyangombwa akeneye kugira ngo ategure ukwiregura kwe kandi ashobore gushyikirana  n'umwunganira yihitiyemo;

(c)        Gucirwa urubanza bidatinze bikabije;

(d)        Gukurikirana urubanza ahibereye no kwiregura ubwe cyangwa kunganirwa n'umuburanira yihitiyemo; iyo atamufite, amenyeshwa ko afite uburenganzira bwo kumugira, kandi, uko inyungu z'ubutabera zibikeneye, agahabwa umwunganira ku buntu iyo adafite ubushobozi bwo kumuhemba;

(e)        Kubaza cyangwa gushaka umubariza abatangabuhamya bamushinja, akemererwa ko abatangabuhamya bamuvugira bahamagarwa kandi bakabazwa nk'uko bikorerwa abamushinja.

(f)         Guhabwa ku buntu umusemuzi iyo atumva cyangwa atavuga ururimi rukoreshwa mu iburanisha;

(g)        Kudahatirwa kwishinja cyangwa kwemera icyaha.

Ingingo ya 21: Kubungabunga umutekano w'abakorewe ibyaha n'uw'abatangabuhamya

Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda ruteganya mu mategeko yarwo agenga imiburanishirize n'itangwa ry'ibimenyetso ingamba zo kurinda umutekano w'abakorewe ibyaha n'uw'abatangabuhamya. Ingamba zo kurinda umutekano ziteganya, n'ubwo atari byo byonyine, kuburanishiriza mu muhezo no guhishira umwirondoro w'abakorewe ibyaha.

Ingingo ya 22: Urubanza

1.         Urugereko rwa mbere rw'iremezo ruca imanza kandi rugahana abantu bahamwe n'ibyaha bikomeye binyuranyije n'Amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu.

2.         Urubanza rusomerwa mu ruhame rwemejwe ku bwiganze bw'amajwi y'abacamanza b'Urugereko rwa mbere rw'iremezo.  Urubanza rushyirwa mu nyandiko kandi rugaherekezwa n'ibisobanuro ndetse rukaba rwanagerekwaho ibitekerezo bwite by'abacamanza cyangwa ibinyuranye n'icyemezo cyafashwe.

Ingingo ya 23: Ibihano

1.         Urugereko rwa mbere rw'iremezo rutanga ibihano by'igifungo gusa. Mu gutanga ibihano byo gufunga, Urugereko rwa mbere rw'iremezo rwifashisha urutonde rusange rw'ibihano by'igifungo bikoreshwa n'inkiko zo mu Rwanda.

2.         Mu gutanga igihano icyo ari cyo cyose, Urugereko rwa mbere rw'iremezo ruzirikana ingingo nyinshi, nk'uburemere bw'icyaha n'imibereho y'uwakatiwe.

3.         Uretse igihano cyo gufunga uwakatiwe, Urugereko rwa mbere rw'iremezo rushobora gutegeka ko ibintu byose n'umutungo byigaruriwe mu nzira zinyuranyije n'amategeko bisubizwa nyirabyo, ndetse hakaba hakoreshwa n'ingufu.

Ingingo ya 24: Ubujurire

1.         Urugereko rw'ubujurire rwakira ubujurire busabwe n'abatsinzwe  mu Ngereko za mbere z'iremezo, cyangwa butanzwe na Porokireri kubera impamvu zikurikira:

(a)        Ukwibeshya ku ngingo y'itegeko bituma icyemezo kitemerwa; cyangwa

(b)        Ukwibeshya ku byabaye kwatumye urubanza rucibwa nabi.

2.         Urugereko rw'ubujurire rushobora kwemeza, kuvanaho cyangwa gusubiramo ibyemezo by'Ingereko za mbere z'iremezo.

Ingingo ya 25: Isubiramo ry'Urubanza

Iyo habonetse ingingo nshya itari izwi mu gihe urubanza rwari mu Rugereko rwa mbere rw'iremezo cyangwa mu Rugereko rw'ubujurire, kandi bikagaragara ko iyo ngingo yari kuba kamarampaka mu gufata icyemezo, uwakatiwe cyangwa Porokireri  ashobora gusaba Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda isubirwamo ry'urubanza.

Ingingo ya 26: Irangizwa ry'ibihano

Ibihano byo gufungwa birangirizwa mu Rwanda cyangwa mu gihugu cyatoranyijwe n'Urukiko kuri lisiti y'ibihugu byamenyesheje Inama ishinzwe amahoro ku isi ko byiteguye kwakira abakatiwe.  Ibyo bihano birangizwa nk'uko amategeko y'igihugu bireba abiteganya ariko bikagenzurwa n'Urukiko.

Ingingo ya 27: Imbabazi n'ihindurwa ry'igihano

Iyo uwakatiwe ashobora guhabwa imbabazi cyangwa igihano cye kigahindurwa hakurikijwe amategeko y'igihugu afungiyemo, icyo gihugu kibimenyesha Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.  Imbabazi cyangwa ihindurwa ry'igihano bigenwa ari uko Perezida w'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, agishije inama abacamanza, abyemeye akurikije inyungu z'ubutabera kandi yisunze amahameremezo y'amategeko.

Ingingo ya 28: Ubufatanye no guterana inkunga mu bucamanza

1.          Ibihugu bizafatanya n'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda mu gushakisha no mu gucira imanza abashinjwa ibyaha bikomeye binyuranyije n'amategeko mpuzamahanga arengera ikiremwamuntu.

2.         Ibihugu bizihutira gutanga  inkunga izasabwa cyangwa kubahiriza icyemezo kizatangwa n'Urugereko rwa mbere rw'iremezo mu byerekeye cyane cyane:

a)      Kuranga no gushakisha abantu;

b)      Gukusanya ubuhamya n'itangwa ry'ibimenyetso;

c)      Kohereza amadosiye;

d)      Gufata cyangwa gufunga abantu;

e)   Kwimura cyangwa gushyikiriza uwarezwe Urukiko.

Ingingo ya 29: Uburenganzira bwihariye n'ubuziragatoki by'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.

1.         Amasezerano yerekeye uburenganzira bwihariye n'ubuziragatoki bw'Umuryango w'Abibumbye yo ku wa 13 Gashyantare 1946 yubahirizwa no ku Rukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, ku bacamanza, kuri Porokireri, kuri Gerefiye no ku bakozi bo mu biro byabo.

2.         Abacamanza, Porokireri na Gerefiye bahabwa uburenganzira bwihariye n'ubuziragatoki; basonerwa ndetse bakoroherezwa mu rwego rw'imirimo yabo nk'uko amategeko mpuzamahanga abiteganyiriza abahagarariye ibihugu byabo mu mahanga.

3.         Abakozi bo mu biro bya Porokireri n'ibya Gerefiye bahabwa uburenganzira bwihariye n'ubuziragatoki buhabwa abakozi b'Umuryango w'Abibumbye nk'uko biteganywa n'Ingingo ya V n'iya VII z'Amasezerano avugwa mu gika cya I cy'iyi ngingo.

4.         Abandi bantu, barimo n'abaregwa, bakenewe ku cyicaro cy'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda, bafatwa uko bikwiriye kugira ngo imirimo y' Urukiko igende neza.

Ingingo ya 30: Imari ikoreshwa n'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda.

Imari ikoreshwa n'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda ituruka ku ngengo y'imari isanzwe y'Umuryango w'Abibumbye nk'uko biteganywa n'Ingingo ya 17 y'Amategekoshingiro y'Umuryango w'Abibumbye.

Ingingo ya 31: Indimi zikoreshwa

Indimi zikoreshwa mu Rukiko mpuzamahanga ni icyongereza n'igifaransa.

Ingingo ya 32: Raporo y'umwaka

Buri mwaka,Perezida w'Urukiko mpuzamahanga rwagenewe u Rwanda ageza raporo yarwo ku Nama ishinzwe amahoro ku isi no ku Nteko rusange.